Ein unbekannter Prozess: Der Koblenzer Kriegsverbrecherprozess (1962–1963) und die Aufarbeitung von NS-Verbrechen in Ost und West
Zur Anmeldung
Беларуская версія ніжэй
Im Oktober 2026 jährt sich zum 80. Mal der Abschluss des Nürnberger Hauptkriegsverbrecherprozesses – des wohl bekanntesten Verfahrens gegen NS-Täter. In den Jahren 1946-1947 fanden in der Belarusischen Sozialistischen Sowjetrepublik (BSSR) ebenfalls Prozesse gegen deutsche Kriegsverbrecher in Minsk, Vicebsk, Homelʹ und Babrujsk statt.
Zwischen 1962 und 1963 wurde in Koblenz in einem öffentlichen Gerichtsverfahren gegen elf Angeklagte verhandelt, die zwischen 1941 und 1944 auf belarusischem Gebiet Kriegsverbrechen begangen hatten. Dieser Prozess findet jedoch weder in der sowjetischen noch in der postsowjetischen Geschichtsschreibung in Belarus große Beachtung.
Im Rahmen der Online-Diskussion sollen am Beispiel der Prozesse in Minsk (1946) und Koblenz (1962–1963) die unterschiedlichen Formen der juristischen Aufarbeitung nationalsozialistischer Verbrechen in der BRD und der UdSSR untersucht werden. Im Mittelpunkt stehen dabei unter anderem folgende Fragen: Welche Gemeinsamkeiten und Unterschiede lassen sich bei der Ermittlung, Anklage und Verurteilung von Kriegsverbrechern feststellen? Wie sah die Zusammenarbeit der sowjetischen und der westdeutschen Justizbehörden aus? An welches lokale und internationale Publikum richteten sich die Prozesse und wie wurden sie von der Öffentlichkeit und in den Medien in der Sowjetunion, der BRD und der DDR wahrgenommen? Wie spiegeln sie sich in schriftlichen und mündlichen Zeugnissen wider? Welche ethischen und juristischen Fragen wurden durch die Verfahren und Urteile aufgeworfen? Und welche Bedeutung hatten die Prozesse für die historische Aufarbeitung, die Erinnerungskultur und das gesellschaftliche Verständnis von Schuld und Gerechtigkeit?
Moderation
Victor Shadurski, freier Historiker, Wrocław
Expert*innen
Franziska Exeler, Freie Universität Berlin
Alexander Friedman, Universität des Saarlandes
Jasmin Söhner, Universität Heidelberg
Grußwort
Iryna Kashtalian, Gedenkstätte Buchenwald
Невядомы працэс: суд над ваеннымі злачынцамі ў Кобленцы (1962–1963) і асэнсаванне нацысцкіх злачынстваў на Ўсходзе і Захадзе
Рэгістрацыя
У кастрычніку 2026 года спаўняецца 80 гадоў з моманту завяршэння Міжнароднага ваеннага трыбунала ў Нюрнбергу – самага вядомага працэсу над нацысцкімі злачынцамі. У 1946–1947 гадах у БССР адбыліся падобныя судовыя працэсы ў Мінску, Віцебску, Гомелі і Бабруйску.
У 1962–1963 гадах у Кобленцы прайшоў адкрыты суд над адзінаццаццю абвінавачанымі, якія ў 1941–1944 гадах здзяйснялі ваенныя злачынствы на тэрыторыі Беларусі. Аднак гэты працэс не атрымаў значнай увагі ні ў савецкай, ні ў постсавецкай беларускай гістарыяграфіі.
У межах анлайн-дыскусіі на прыкладзе працэсаў у Мінску (1946) Кобленцы (1962–1963) прапануем прааналізаваць розныя формы юрыдычнай ацэнкі і грамадскага асэнсавання нацысцкіх злачынстваў ў СССР і ФРГ. У цэнтры ўвагі будуць наступныя пытанні: якія падабенствы і адрозненні можна выявіць у расследаванні, выстаўленні абвінавачанняў і асуджэнні ваенных злачынцаў? Як выглядала супраца савецкіх і заходненямецкіх органаў юстыцыі? Да якой мясцовай і міжнароднай публікі былі скіраваныя працэсы? Як яны ўспрымаліся грамадскасцю і асвятляліся ў медыя СССР, ФРГ і ГДР? Як яны адлюстраваліся ў пісьмовых і вусных сведчаннях? Якія этычныя і юрыдычныя пытанні паўсталі ў выніку гэтых працэсаў і прысудаў? І якое значэнне яны мелі для гістарычнага асэнсавання, культуры памяці і грамадскага ўяўлення пра віну і справядлівасць?
Мадэрацыя
Віктар Шадурскі, незалежны гісторык, Уроцлаў
Эксперткі ды эксперты
Францыска Экселер, Свабодны ўніверсітэт, Берлін
Аляксандр Фрыдман, Саарскі ўніверсітэт
Ясмін Зёнэр, Гайдэльбергскі ўніверсітэт
Уводзіны
Ірына Кашталян, Мемарыял Бухенвальд
Veranstaltungsprogramm
Flyer BY (PDF, 234 kB)
Flyer DE (PDF, 168 kB)